Երևան, 2026 թվականի մարտի 25 – Հայաստանում ուժի մեջ են մտել օրենսդրության զգալի փոփոխություններ, որոնք վերաբերում են Հայ Առաքելական եկեղեցուն (ՀԱԵ) հողատարածքների տրամադրման կարգին։ Երկրի խորհրդարանը երկրորդ և վերջնական ընթերցմամբ ընդունել է կառավարության կողմից նախաձեռնված Հողային օրենսգրքի փոփոխությունները, որոնք էապես սահմանափակում են պետական և համայնքային հողերի անհատույց փոխանցումը ՀԱԵ սեփականությանը։ Այս որոշումը, որն ընդունվել է պետություն-եկեղեցի հարաբերությունների շուրջ շարունակվող քննարկումների ֆոնին, նշանավորում է նոր գլուխ կրոնական կազմակերպությունների գույքային իրավունքների կարգավորման մեջ։
Նոր նորմերի համաձայն՝ պետական և համայնքային մարմիններն այսուհետ կկարողանան հողատարածքներ տրամադրել Հայ Առաքելական եկեղեցուն բացառապես անժամկետ օգտագործման իրավունքով։ Սա նշանակում է, որ եկեղեցին պահպանում է հողն իր կարիքների համար օգտագործելու իրավունքը՝ տաճարների, վանքերի, կրթական և բարեգործական հաստատությունների կառուցման համար, սակայն չի ստանում այն լիարժեք սեփականություն։ Սեփականության իրավունքը, ինչպես հայտնի է, ներառում է տնօրինման իրավունքը, այսինքն՝ գույքը վաճառելու, նվիրելու կամ փոխանակելու հնարավորությունը։ Այժմ ՀԱԵ-ի համար նոր ստացվող հողերի նկատմամբ այդ հնարավորությունները կբացառվեն։
Կարևոր է ընդգծել, որ ընդունված փոփոխությունները հետադարձ ուժ չունեն։ Սա նշանակում է, որ բոլոր այն հողատարածքները, որոնք փոխանցվել են Հայ Առաքելական եկեղեցուն սեփականության իրավունքով մինչև նոր փոփոխությունների ուժի մեջ մտնելը, մնում են նրա տիրապետության տակ։ Նոր կանոնները կկիրառվեն բացառապես 2026 թվականի մարտի 25-ից հետո ընդունված հողատարածքների տրամադրման մասին որոշումների նկատմամբ։ Նման մոտեցումը նպատակ ունի խուսափել արդեն գոյություն ունեցող գույքային հարաբերությունների հետադարձ վերանայումից և ապահովել իրավական դաշտի կայունությունը։
Հայաստանի կառավարության և խորհրդարանի այս որոշումը կարող է մեկնաբանվել որպես պետության ձգտում՝ ավելի խիստ վերահսկողություն սահմանել հողային ռեսուրսների նկատմամբ և միասնականացնել դրանց բաշխման մոտեցումները։ Շատ տարիներ շարունակ Հայ Առաքելական եկեղեցին, որպես ազգային եկեղեցի՝ հատուկ կարգավիճակով, արտոնություններ է վայելել հողի ստացման հարցերում։ Այդ արտոնությունները պայմանավորված էին հայ ժողովրդի կյանքում եկեղեցու պատմական դերով և ազգային ինքնության ու մշակույթի պահպանման գործում նրա ներդրումով։ Սակայն ժամանակակից պետությունում, որը ձգտում է թափանցիկության և իրավունքի բոլոր սուբյեկտների հավասարության, նման բացառությունները կարող են հարցեր առաջացնել։
Փորձագետները նշում են, որ փոփոխությունները կարող են ունենալ ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական հետևանքներ։ Մի կողմից, դրանք կարող են նպաստել պետական և համայնքային հողերի ավելի ռացիոնալ օգտագործմանը, ինչպես նաև կանխել հնարավոր չարաշահումները։ Մյուս կողմից, եկեղեցու և հասարակության որոշ ներկայացուցիչներ մտահոգություն են հայտնում, որ այս որոշումը կարող է թուլացնել ՀԱԵ-ի ֆինանսական անկախությունը և դժվարացնել նրա լայնածավալ նախագծերի իրականացումը, որոնք զգալի հողային ռեսուրսներ են պահանջում։
Կառավարության ներկայացուցիչները, մեկնաբանելով նորամուծությունները, ընդգծում են, որ փոփոխությունների նպատակը եկեղեցու իրավունքները ոտնահարելը չէ, այլ օրենսդրությունը պետական գույքի կառավարման ժամանակակից սկզբունքներին համապատասխանեցնելը։ Նրանք նշում են, որ անժամկետ օգտագործման իրավունքը եկեղեցու կարիքներն ապահովելու բավականին հուսալի ձև է և չի խոչընդոտում նրա կանոնադրական գործունեությանը։ Պետությունը, ինչպես նախկինում, պատրաստ է աջակցել ՀԱԵ-ին, սակայն թարմացված իրավական մեխանիզմների շրջանակներում։
Մոտ ապագայում սպասվում է այս փոփոխությունների հետևանքների ավելի մանրամասն վերլուծություն Հայ Առաքելական եկեղեցու գործունեության և երկրի հողային հարաբերությունների ընդհանուր համակարգի համար։ Հասարակությունը և կրոնական գործիչները ուշադիր կհետևեն, թե ինչպես կկիրառվեն նոր նորմերը գործնականում և ինչպես դրանք կազդեն ՀԱԵ-ի զարգացման երկարաժամկետ ծրագրերի վրա։ Այս որոշումը, անկասկունդ, լայն քննարկումների և վերլուծությունների առարկա կդառնա հայ հասարակության մեջ։
