Եթե փորձենք փակել մեր աչքերը և պատկերացնել Հայաստանը գույների մեջ, մեզանից շատերի առջև կհառնեն ակնապշտիչ կապույտ երկինքը, արևից այրված ոսկեգույն ժայռերը, հյութեղ ծիրաններն ու Մասիսի վեհաշուք տեսքը՝ կեսօրվա տապի մեջ: Այս վիզուալ կոդը, որն այսօր մեզ համար բնական է թվում, ուղիղ մեկ դար առաջ բացառիկ կերպով վերստեղծեց մեկ մարդ՝ մեծանուն Մարտիրոս Սարյանը:
Այն դարաշրջանում, երբ արվեստում իշխում էր խիստ և մռայլ ակադեմիական գեղանկարչությունը, Սարյանը կատարեց իսկական հեղափոխություն: Նա հրաժարվեց կիսատոներից և ամբողջ աշխարհին ապացուցեց, որ գույնը պարզապես կտավի վրայի ներկ չէ, այլ մաքուր, խտացված էներգիա:
Արևային ոճի տեսլականը
Դեպի իր ուրույն ոճը Սարյանի ուղին անցել է խռովարարությամբ: Մոսկվայում ստանալով դասական գեղարվեստական կրթություն՝ նա արագ հասկացավ, որ հյուսիսային գորշ ու զուսպ բնապատկերները չեն արտահայտում իր ներքին խառնվածքը: Նրան ձգում էր լույսը:
Իսկական բեկումը տեղի ունեցավ, երբ վարպետը վերադարձավ պատմական հայրենիք և սկսեց ճանապարհորդել Արևելքի երկրներով: Հենց այնտեղ Սարյանը վերջնականապես «որսաց» իր արևը.
-
Հրաժարում ստվերներից. Նկարիչը գրեթե դադարեց օգտագործել սովորական սև ու գորշ ստվերները ծավալ ստանալու համար: Փոխարենը նա սկսեց իրար բախել հակադիր գույները: Նրա վրձնի տակ դաշտերը դառնում էին վառ դեղին, լեռները՝ ծիրանագույն, իսկ ստվերները՝ կտրուկ կապույտ կամ մանուշակագույն:
-
Հարթություն և պարզություն. Սարյանը հեռացրեց իր նկարներից ավելորդ մանրուքները՝ թողնելով միայն մաքուր ձևը: Նրա կտավներում լայն քսվածքները տեղավորվում էին խիտ գունային բծերով, ինչը նկարները դարձնում էր անհավանականորեն հզոր, ազդեցիկ և տպավորիչ:
-
Ջերմաստիճանային շոկ. Երբ նրա աշխատանքները առաջին անգամ տեսան Եվրոպայում, քննադատները ցնցված էին: Փարիզյան վարպետները, ներառյալ Անրի Մատիսը, խոստովանում էին, որ հայ գեղանկարչին հաջողվել է անել այն, ինչին ձգտում էին շատ մոդեռնիստներ՝ ստիպել կտավին բառացիորեն ֆիզիկական ջերմություն արձակել:
Գեղանկարչությունը որպես փրկության տարեգրություն
Սարյանը պարզապես էսթետ նկարիչ չէր, նա իր ժողովրդի ցավով ապրող զավակն էր: Առաջին համաշխարհային պատերազմի և 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության ամենաողբերգական օրերին նա թողեց վրձինը և մեկնեց Էջմիածն՝ օգնելու հազարավոր գաղթականներին: Այդ ընթացքում տեսածն ու ապրածը գրեթե արժեցան վարպետի կյանքը. նա ընկավ խորը դեպրեսիայի մեջ և ժամանակավորապես կորցրեց նկարելու ունակությունը:
Սակայն նրա համար փրկություն դարձավ հենց ինքը՝ Հայաստանը: Վերադառնալով արվեստին՝ Սարյանը սկսեց նկարել այնպես, կարծես իր կտավները վերածննդի մանիֆեստ լինեին: Այն ժամանակ, երբ աշխարհը տեսնում էր ավերածություններ, Սարյանը նկարում էր ծաղկող այգիներ, հզոր լեռներ և արևով ողողված խաղողի վազեր: Նա կտավներին էր հանձնում խաղաղ, հավերժական, կենդանի Հայաստանը՝ ապացուցելով, որ կյանքն ու գեղեցկությունը միշտ հաղթում են մահվանը:
Խորհրդանիշ դարձած ժառանգությունը
Մարտիրոս Սարյանն ապրեց երկար, հարուստ կյանք (1880-1972, 92 տարի) և իրենից հետո թողեց հազարավոր կտավներ, որոնք այսօր զարդարում են մոլորակի լավագույն թանգարանները: Բայց նրա գլխավոր ձեռքբերումն ավելի լայն է, քան թանգարանային շրջանակները:
Սարյանը ստեղծեց Հայաստանի վիզուալ բրենդը: Նա սովորեցրեց ոչ միայն համաշխարհային հանրությանը, այլև հենց մեզ՝ տեսնել մեր երկիրը վառ, հզոր, հպարտ և անսահման տաք: Նրա կտավները պարզապես բնապատկերներ չեն, դրանք սիրո գաղտնագրված խոստովանություններ են՝ գրված ամենամաքուր ու համարձակ գույներով, որոնք երբևէ տեսել է համաշխարհային գեղանկարչության պատմությունը:
