Պատկերացրեք՝ մոլորակի մի ծայրում թիթեռի թևի թեթև շարժումը հանգեցնում է մյուս ծայրում փոթորկի։ Այս մետաֆորը, հայտնի որպես «թիթեռի էֆեկտ», ցույց է տալիս, թե ինչպես բարդ համակարգերում նույնիսկ ամենափոքր փոփոխությունները կարող են անկանխատեսելի և մասշտաբային հետևանքներ ունենալ։
Գաղափարը 1960-ականներին հանրայնացրել է օդերևութաբան Էդվարդ Լորենցը։ Նա հարց էր բարձրացրել՝ արդյո՞ք Բրազիլիայում թիթեռի թևի թափահարումը կարող է Տեխասում տորնադո առաջացնել՝ ընդգծելով քաոսային համակարգերի զգայունությունը սկզբնական պայմանների նկատմամբ։
Փոքր իրադարձությունների մեծ հետևանքները
«Թիթեռի էֆեկտը» կարելի է տեսնել կյանքի տարբեր ոլորտներում։ Օրինակ, 1957 թվականին Փոլ Մաքքարթնիի և Ջոն Լենոնի պատահական հանդիպումը հանգեցրեց The Beatles-ի ստեղծմանը, որը փոխեց երաժշտության պատմությունը։
1996 թվականին Ariane 5 հրթիռի կործանումը տեղի ունեցավ ծրագրային փոքր սխալի պատճառով, որը հանգեցրեց համակարգի խափանման։ 2017 թվականին դերասանուհի Ալիսա Միլանոյի մեկ թվիթը #MeToo հեշթեգով արագ տարածվեց՝ սկիզբ դնելով սոցիալական և իրավական լայնածավալ բարեփոխումների։ Այս դեպքերը ցույց են տալիս, թե ինչպես աննշան թվացող պատահարները կարող են ունենալ հսկայական ազդեցություն։
Քաոսի տեսություն և հոգեբանություն
«Թիթեռի էֆեկտ» տերմինի պատմությունը սկսվել է Լորենցի մթնոլորտային մոդելավորման փորձերից։ 1963 թվականին նա ջերմաստիճանի արժեքը կլորացրեց՝ 0.506127-ից դարձնելով 0.506։ Այս փոքր տարբերությունը մի քանի օր անց հանգեցրեց մոդելավորման արդյունքների արմատական շեղմանը։
Քաոսի տեսությունը բացատրում է, թե ինչպես են դինամիկ համակարգերը զգայուն սկզբնական պայմանների նկատմամբ։ Սա պատճառն է, որ օդերևութաբանական կանխատեսումները հնարավոր են առավելագույնը երկու շաբաթով։ Հոգեբանության մեջ այս էֆեկտը օգնում է հասկանալ, թե ինչպես մանկության աննշան դեպքերը կամ պատահական հանդիպումները կարող են ազդել մարդու ամբողջ կյանքի վրա։
Գոյություն ունի՞ «թիթեռի էֆեկտը»
2019 թվականին Լոս Ալամոսի ազգային լաբորատորիայի հետազոտողները քվանտային համակարգիչներով ուսումնասիրել են «թիթեռի էֆեկտը»։ Նրանք պարզել են, որ քվանտային համակարգերում այս էֆեկտը միշտ չէ, որ գործում է. որոշ փոփոխություններ կարող են շրջելի լինել։
Ոմանք «թիթեռի էֆեկտը» համարում են պարզեցված մետաֆոր՝ բարդ, ոչ գծային գործընթացների իմաստը փոխանցելու համար։ Մյուսները ընդգծում են, որ նույնիսկ եթե իրադարձությունների ճշգրիտ կանխատեսումն անհնար է, փոփոխությունների ըմբռնումը կարևոր է բարդ համակարգերի համար ադեկվատ մոդելներ մշակելու համար։ Այս հայեցակարգը նկարագրում է մեր աշխարհի փոխկապակցվածությունը՝ կլիմայական օրինաչափություններից մինչև անձնական որոշումներ։
